31 out, 2014

COLUMNA SALOMÓNICA


O seu nome deriva da crenza de este tipo de soporte era o empregado no Templo de Xerusalén  que ordenou construír o rei Salomón. Trataríase de dúas columnas en bronce situadas no pórtico, o seu fuste en espiral sería símbolo do carballo, o material co que se construíra a Arca da Alianza.

Hipotética reconstrución do I Templo, Templo de Salomón, no alto do monte Moriá en Xerusalén. Construído a redor do 960 a.C. e destruído por Nabucodonosor no 587 a. C.

En realidade o I Libro dos Reis non indica o tipo de columnas, o sentido helicoidal acaso se poda concluír da decoración do fuste se ben hoxe se interpreta como o diámetro do mesmo. Cando explica os utensilios realizados para o templo ( Libro dos Reis 7-13) sinala:
Trouxo Salomón de Tiro a Hiram, fillo dunha viúva  da tribo de Nefatlí e de pai natural de Tiro, que traballaba o bronce. Estaba Hiram cheo de sabedoría, de entendemento e de coñecemento para facer toda sorte de obras en bronce; e veu ó rei Salomón, e foi quen fixo para el toda a obra. Fundiu dúas columnas de bronce. Tiña cada unha dezaoito cóbados de alto, e daba volta a cada columna un cordón ou moldura de doce cóbados . Non eran macizas, senón ocas; o groso das súas paredes era catro dedos. Fundiu os capiteis de bronce por riba das columnas, de cinco cóbados de alto un e de cinco cóbados de alto o outro. Fixo para os capiteis de riba das columnas reticulados e trenzados, de trenzas a modo de cadeas, un para cada capitel. Fixo granadas todo ó redor do reticulado e do trenzado en dúas filas.Os capiteis que había no extremo das columnas do pórtico estaban moldeados en forma de lirio e eran de catro cóbados. Había en cada capitel sobre as columnas duascentas granadas, arredor de dúas ordes no alto de cada capitel, xunto ó trenzado. Alzou a primeira ó lado da dereita, e chamouna Jaquin; logo a do lado esquerdo, e chamouna Boaz. Sobre o extremo das columnas había molduras de lirios. Rematou así a obra das columnas.
Non se ten encontrado resto algún deste primeiro templo, pese a que no Muro das Lamentacións os xudeus pregan pola súa perda, aquel en realidade é parte do muro de contención ordenado por Herodes o Grande no 20 a.C., ou incluso pode ser máis tardío, para soster a explanada superior do Segundo Templo.
Entón hai que buscar noutro lugar a súa orixe, concretamente na tradición de que Constantino o Grande no século IV trouxo do Imperio Romano de Oriente seis grandes columnas salomónicas que doou á primitiva Basílica de San Pedro. Posiblemente procedían do Templo de Herodes en Xerusalén ou ben dalgún outro edificio do Imperio Romano de Oriente. Tempo despois sumáronse outras seis doadas polo exarca bizantino de Rávena.En calquera caso habería que datalas no século II ou III, relacionándose co culto a Baco pola presenza de vides e putti.
Certamente no iconostasio diante do altar maior da primitiva basílica existían columnas salomónicas, como testemuñan as obras que seguen.
Taller de Rafael, posiblemente Giulio Romano. Estanzas de Constantino,Doazón de Roma (no fondo, sobre a cripta de san Pedro, as catro columnas salomónicas), 1520-24
O mesmo tema neste gravado de Giovanni Battista Franco (1523-24)
Arca de marfil (400-430) que amosa o santuario constantinián coas seis columnas salomónicas
Eran columnas monolíticas con cinco xiros alternando catro seccións decorativas de estrías helicoidais e amoriños entre vides, o imoscopo vai recuberto tamén de follas de parra. Estes elementos decorativos do culto dionisíaco remarcan a súa orixe pagá, agora transmutados en símbolo da eucaristía e anxos.

Columna constantinián coñecida na Idade Media como Columna Santa, pois segundo a tradición nela apoiábase Xesús mentres predicaba no templo
Representación da Columna Santa por Francisco de Holanda no Album dos desenhos das antigualhas,1538-40
Estas columnas, agás unha que se perdeu e outra que se encontra no Museo, seguen a estar presentes na actual Basílica de San Pedro pero en ubicacións ben diferentes.
Reutilización de 8 columnas salomónicas constantinianas nos machóns centrais que sosteñen a cúpula

Capela do Santísimo Sacramento con 2 columnas

Agora ben, e volvendo á súa orixe oriental helenística, non perviven moitos exemplos deste tipo de soporte. Unha mostra é este fragmento de fuste que ves á esquerda  procedente de Efeso.
Si en cambio se conservan in situ columnas torsas como as das seguintes imaxes.


Efeso (Turquía)
Columnata do cardo de Apamea (Siria)
Detalle no complexo das termas e ximnasio de Sardes, capital da antiga Lidia (Turquía)

Casa das columnas, Volubilis (Marrocos)



Doutra banda tamén existiron columnas ofídicas, aquelas que se forman ó enroscar dous fustes. O máis claro exemplo é esta columna en bronce, soporte dun trípode, unha ofrenda a Apolo procedente de Delfos para conmemorar o triunfo na batalla de Platea e traída a Constantinopla -actual Istambul- por Constantino o Grande - ¡sei que gustaba da curva!- para ser colocada no Hipódromo. Dataría do século V a. C.



Outra formulación foi a romana columna historiada en espiral,como a columna comemorativa de Traxano do século II d. C.)






Na arte paleocristiá perviviron as columnas torsas xunto con columnas de fustes decoradas de vides e amorciños, tal é o caso do sarcófago de Xunio Basso (s. IV d.C.)
Fragmento do sarcófago: Cristo cos pés sobre a bóveda celeste, entre Pedro e Pablo, o Prendemento e Poncio Pilatos lavándose as mans
Pero volvamos ás columnas de Constantino. Cando o Concilio de Trento deu un pulo ó culto dos santos e das reliquias, as antigas columnas foron consideradas reliquias -entendíase que procedían dun templo deseñado por Deus- ó mesmo nivel que os restos arqueolóxicos de Xerusalén. Deste xeito pasaron a converterse en modelo para a arte occidental.
Sen embargo e pese á súa función tectónica, non foi na arquitectura senón na pintura onde comezaron a verse. Será o Renacemento quen con maior interese revise o pasado artístico e cultural retomando del elementos como a columna torsa -xa nos pintores do Trecento- e a columna salomónica.
Simone Martini, Retablo da Anunciación
Giotto, Presentación de Xesús no templo
Cando os pintores renacentistas representan sucesos que acaeceron no Templo de Xerusalén, recorren sempre á tradición das columnas salomónicas inspirándose directamente nas columnas constantinianas do Vaticano coas estrías helicoidais e os amoriños entre follas de vide. Serán eles os que difundan a súa imaxe por toda Europaç
 Jean Fouquet. Ilustración das Antigüidades xudías (1470-76): toma de Xerusalén polo rei Herodes o Grande e as tropas de Pompeio no interior do Templo.
Rafael, Curación do paralítico -feito que segundo a tradición cristián tivo lugar no interior do Templo-. Cartón para tapís, 1515-16
Giulio Romano, Circuncisión, 1522
Vasari emprégaas nos seus frescos como un elemento moi protagonista para configurar as grandes arquitecturas finxidas que xa non se corresponden co templo de Xerusalén e se afastan do modelo orixinario.
Vasari, Pablo III nomea cardeais e distribúe beneficios. Pazo da Chancelería, 1546
Ata aquí só vemos as columnas representadas como emnarque pictórico ou escultórico, para velas aparecer na arquitectura como elemento verdadeiramente sustentantes haberá que esperar.
Vai ser Vignola quen codifica o seu deseño e construción no seu tratado Regole delli cinque ordini dell'arquitettura (Venecia 1562) sen se atrever a establecer o capitel que lle debe corresponder e sen incluílo nas ordes clásicas (dórica, xónica, corintia, toscana e composta).
Pese a todo, e tempo despois, outros tratadistas coma Ricci no Epitome architecturae de ordine salomonico integro ou Caramuel, que o denominou Mosaico porque "gardaba a lei de Moisés",  apoiaron a premisa da nova orde arquitectónica.
Guarino Guarini no seu tratado Architettura civile, publicado en 1773, faino derivar da orde corintia  polo que a denominou Corinto Terzo ou Ordine Corinto Supremo. A diferencia dos anteriores o fuste só se reviste de estrías helicoidais sen follas


Vignola
Caranuel
Guarino Guarini

 
Sen dúbida quen lle deu o pulo definitivo e a empregou con valor construtivo foi Bernini no baldaquino de San Pedro do Vaticano. Conservando o modelo constantiniano de cinco espiras e capitel composto se ben substituíu as vides por loureiro e os putti por anxos.
O conxunto evoca o vello templo de Salomón e o iconostasio da vella Basílica
A importancia artística e a súa carga simbólica foron unha enorme influencia na arte barroca pois encaixaba ben na súa teatralidade e maxestuosidade. Veremos columnas salomónicas por todas partes. Proliferan nos retablos, reinterpretánse como marco arquitectónico na pintura e, finalmente pasarán á mesma arquitectura con valor sustentante.
Federico Zuccaro, Ortorio del Gonfalone (1573)
Rubens, Caída do maná (1625)
Rubens, Triunfo da Eucaristía. Serie de cartóns para tapís para o Mosteiro das Descalzas Reais, Madrid, 1625-26
Martirio de San Sebastián, Veronés (1558)
Catedral de Siracusa
Palacio de Mantua, Giulio Romano

Proxecto de Guarino Guarini para a Igrexa de Sta María da Divina Providenza en Lisboa


 
En España, o perdido retablo das reliquias da Catedral de Compostela realizado por Bernardo Cabrera en 1625 está considerado como a primeira mostra do seu emprego seguindo o modelo de Vignola, fronte ó deseño de Alonso Cano inspirado en Bernini.
Na pintura da Purificación (1560) de Luís de Vargas, á dereita, pasa por ser unha das primeiras representacións pictóricas.
E na arquitectura difúndese con gran forza na arte barroca, a través de España pasará a Nova España cunha grande carga de carnosidade na follaxe.



Santa María de Caldas de Montbui (Barcelona)

Capela da Terceira Orde, Toluca (México)



15 mai, 2014

UNHA ROCHA SAGRADA E ¿UN TEMPLO A ATENEA?


Na Grecia antiga cada cidade tiña a súa acrópole, literalmente a cidade no alto (do grego ἄκρος πόλις),un lugar naturalmente fortificado que logo será reforzado por murallas e que servía de refuxio en caso de perigo. Sen dúbida que a acrópole máis célebre é a de Atenas considerada desde 1987 Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.
A meseta de afloramento calcario que se ergue no centro da actual cidade de Atenas, estivo ocupada desde os tempos prehistóricos –como o demostra a utilización das covas inferiores no Neolítico e os achados de cerámica-, pero será na época micénica cando realmente se constrúa na terraza superior. 
Coñecemos dous templos a Atenea, o Partenón e o de Atenea Niké, pero deixando á marxe o segundo, o Partenón non foi o primeiro templo a Atenea no alto da Acrópole. De feito houbo primeiro un templo a Atenea Polias e logo outro a Atenea Partenos, ambos conviviron durante un tempo, pero o primeiro desapareceu e o segundo transformouse no Partenón clásico..
Revisemos a historia marcando tres fases: período preclásico-incluíndo o período micénico e a Idade Escura-, período clásico e helenístico e a evolución ata os nosos días.


1. PERÍODO PRECLÁSICO
Entre o 1300 e o 1200, sendo Atenas un dos centros da civilización micénica, a rocha aparece xa fortificada, primeiro só a terraza central e logo todo o perímetro da meseta, con muros ciclópeos de 8 metros de altura seguindo as irregularidades do terreo o que subliñou o carácter de fortaleza que mantivo ó longo dos tempos. Para protexer a entrada ergueuse o bastión suroeste –sobre o que logo asentará o templo de Atenea Niké- configurando a característica entrada retranqueada das fortalezas micénicas.
No seu extremo norte na parte máis elevada construíuse un mégaron como residencia e centro de poder dos reis micénicos. No mesmo palacio se rende culto ós deuses do panteón micénico. 
O bastión micénico en primeiro plano
Reconstrución hipotética do mégaron sobre a plataforma central

A chegada dos dorios coas súas armas de ferro alterou a función da rocha, agora o centro político vai pasar á cidade baixa, onde posteriormente se situará a ágora, mentres a cidade alta queda reservada ó culto. Por tanto, desde entón o lugar terá a consideración de rocha sagrada.
O tempo modificará a rocha, os edificacións destrúense, sucédense e superpóñense, os seus restos desaparecen ata ser recuperados polas escavacións arqueolóxicas. 
Pero imos centrarnos no tema que nos atinxe, os templos de Atenea Polias e de Atenea Partenos.

TEMPLO DE ATENA POLIAS 
Coñecido como Vello Templo de Atenea ou Templo arcaico, estivo situado entre o Erecteión e o actual Partenón.
TEMPLO I Durante o período xeométrico, no século VIII a.C., na área do antigo mégaron micénico edifícase un pequeno templo - Homero refírese a un "rico templo"- dedicado a Atenea nos seus epítetos de Polias, protectora da cidade, e Pallas, a virxe guerreira. Albergaba o xoanon en madeira da deusa, unha estatua tan  primitiva que se dicía caída do ceo, é dicir que non era obra da man humana.
Erguíase no lugar da sala do trono do antigo mégaron onde logo se construirá o Erecteión.

TEMPLO II No século VI e por razóns descoñecidas, aquel pequeno templo foi reemprazado en tres fases construtivas, por outro de maiores dimensións, impoñente para a época.
En orixe debeu ser un templo in antis, convertido en períptero ó engadir unha columnata externa. De orde dórica, foi edificado en pedra calcaria agás os novos elementos decorativos dos frontóns, como os da Xigantomaquia, a -loita entre os deuses olímpicos e os Xigantes, fillos de Gea. A parte leste contaba con tres dependencias, algo inusual.
Destruído polos persas no 480, os seus alicerces seguen a ser visibles na actualidade.



Á esquerda, o primeiro templo in antis sobre o que se faría a ampliación a templo perístilo. Á dereita hipotética reconstrución.

 
Fragmento dun frontón: Atenea atacando a un Xigante
 
Detalle, ataque de Atenea protexida pola éxida, o escudo de pel de cabra rematada en serpes. Nótese o estilo da cabeza moi similar ás korai deste período arcaico

TEMPLO DE ATENEA PARTENOS
A construción do novo templo, paralelo ó antigo de Atenea Polias, e agora dedicado a Palas Atenea Partenos, amosaba ós cidadáns a dobre sustancia da deusa: pacifica e guerreira.
TEMPLO I Entre o 570 e o 566, en tempos de Pisístrato, quen instituíu a festa das Panateneas, no lugar no que se ubica o actual Partenón, erixiuse un templo dórico períptero coñecido como Hekatompedon –por medir 100 pés de largo-, (ou tamén Edificio H, Ur-Parthenon, Primitive Parthenon, Bluebeard Temple).





TEMPLO II Entre o 488 e o 485, despois da vitoria de Maratón, o Hecatompedon foi desmantelado para dar cabida a un edifico máis grande, o denominado Vello Partenón ou Pre-Partenón para o que foi preciso acondicionar o térreo cun forte muro de contención e nivelar a área engadindo uns 8.000 bloques de pedra calcaria.
O edificio foi comezado en pedra calcaria pero despois optouse polo mármore (de aí que se fale de Pre-Partenón I e Pre-Partenón II).
Tratábase dun templo  longo e estreito, períptero, dórico, hexástilo de 6 x 16 columnas, con dobre cella -unha longa  con dúas filas de columnas no extremo leste e outra máis pequena  con catro columnas no extremo oeste-, opistodomos e pronaos.
Só coñecemos os seus cimentos, pois mentres os atenienses seguían a traballar no edificio, no 485 a.C. Xerxes sube ó trono e reune un exército ata entón nunca visto para vingar a derrota de Maratón. Agora os esforzos había que centralos no programa de defensa. En consecuencia, a construción deste Vello Partenón detívose.

Efectivamente no 480 os persas cruzan o Helesponto iniciando a II Guerra Médica. Pese a que os gregos lograron retelos brevemente nas Termópilas (recorda "os 300 espartanos"), o avance continuou pola Ática ata apoderarse de Atenas. Certo que os cidadáns foran evacuados, pois Temístocles seguindo o oráculo de Delfos, confiade nas murallas de madeira, interpretou que a pitonisa se refería ós barcos, e ordenou o refuxio en Salamina.
¿Que encontraron os persas na Acrópole? Pois mira a imaxe, isto foi o que destruíron cando Xerxes trás de ocupar a cidade ordenou saqueala e incendiala. Os dous templos de Atenea que acollían a deusa baixo dous dos seus epítotes -Polias e Partenos- foron totalmente arrasados. E tamén a minúscula construción que acollía un altar situado sobre o bastión da entrada.
Reconstrución da Acróple no 480: á esquerda o Vello templo de Atenea, á dereita o Vello Patenón. O acceso realízase polos antigos Propíleos e subsiste o antigo bastión micénico

 
2. PERÍODO CLÁSICO  E HELENÍSTICO
 
Recostrución ideal da Acrópole clásica
Durante máis de tres décadas a Acrópole permaneceu en ruínas, Temístocles e Cimón comezaran xa a  reforzar os muros, o primeiro no lado norte e o segundo no lado sur. No lado norte aproveitáronse todo tipo de elementos arquitectónicos dos edificios destruídos: tambores de columnas, cornixas, anacos de frisos,..). Mira as imaxes que seguen.

  

Outros restos da destrución persa -obxectos de culto, ofrendas, estatuas de frontóns, exvotos,  ...- foron soterrados servindo de material de recheo para aplanar os terreos. Grazas a isto posteriores traballos de escavación arqueolóxica puideron recuperar moitas destas obras.
Moscóforo e Efebo Critios entre os restos soterrados

Antes da batalla de Platea, os gregos xuraron non reconstruír ningún dos santuarios derrubados polos persas a fin de que as ruínas constituíran para sempre unha testemuña da barbarie dos invasores. Pero por razóns prácticas era preciso restaurar o templo de Atenea Polias pois nel se gardaba o tesouro da cidade.
Sen embargo non será ata mediados do século V cando Pericles, aproveitando a bonanza económica e o tesouro da Confederación da Liga Délica -o que lle valeu as críticas de Tucídides e a este, á postre, o ostracismo-, ordena restaurar e reconstruír a rocha sagrada para maior gloria de Atenas e como mostra do triunfo sobre a barbarie. Certo que a presidencia da comisión financeira da Liga era tamén un amigo de Pericles, o filósofo Sofocles.
E fíxoo cun plan de conxunto, un programa edilicio que hoxe chamaríamos urbanismo, cunha grandiosidade e magnificencia descoñecida ata entón. O eixe principal sería a vía que arranca dos Propíleos para logo subdividirse en dous, unha cara ó Partenón e outra cara ó Erecteión. O primeiro constitúe a Vía Sacra, un ramal duns 7 metros de ancho polo que discorría o gran desfile das Panateneas.

Percorrido das Panateneas dende o Dipylon ata o Partenón



Os esforzos económicos foron inxentes e a man de obra precisa incluía os máis diversos oficios: canteiros, escultores, pintores, douradores, ferreiros, ourives, tallistas, transportistas,... A maioría eran metecos, os especialistas cobraban un dracma por día, xuntos cos escravos. E todos baixo a dirección artística de Fidias nomeado por Pericles inspector xeral dos traballos.
En tan só vinte anos, a rocha mudou de aspecto. Plutarco sinalou que a velocidade á que progresaban os traballos foi admirable sobre todo porque non se minguaba a calidade do traballo.
Deixouse libre o corazón do outeiro, onde estaba o Vello Templo de Atenea -que pasou a ser venerada no Erecteión-, como significación da nova Atenas democrática fronte á vella dos tiranos, e no seu lugar erixiuse en recordo da batalla de Maratón unha enorme estatua da deusa, a Atenea Promacos -outra cualifación da deusa coa significación de que combate en primeira liña de batalla-. Esta obra perdida de Fidias estaba realizada en bronce e calcúlase que medía uns 15 metros de altura, era a imaxe primeira que se obtiña ó traspasar os propileos. Por representacións en moedas e vasos de cerámica, sabemos que portaría nunha man un escudo e na outra a lanza, nunhas versións coa lanza en alto e noutras interpretacións coa lanza en repouso.


A Acrópole clásica coa monumental estatua de Atenea a carón do Partenón (á esquerda). Segundo Pausanias, os mariñeiros podían ver o helmo refulxente o a punta da súa lanza desde cabo Sunión, a 50 km de distancia

Sen dúbida o templo máis salientable sería o Partenón, o templo de Atenea que ía ter diversas funcións: custodiar o tesouro ateniense, conmemorar os triunfos contra os persas e, principalmente, ser a morada da deusa. En realidade Pericles quixo erguer un monumento político, símbolo da grandeza e da prosperidade de Atenas e do mundo helénico.
Aproveitáronse os cimentos do antigo templo pero houbo que ampliar a explanada polo lado norte, non eran tan longo como o anterior pero si máis ancho. De feito é o templo máis grande terminado, o único enteiramente en mármore, o único con todas as súas metopas decoradas con esculturas, e todo el baseado na proporción áurea
Con esta grandiosa obra Pericles quixo construír un monumento político, un símbolo da prosperidade de Atenas, un templo glorificador de Atenea e tamén, amosar o seu papel persoal nesta nova era, unha especie de séculos das luces ateniense. 
Se ben as obras se interromperon coa Guerra do Peloponeso, o torrente de produción continuou para engrandecer a Acrópole neste período clásico. Na parte alta: a entrada monumental dos Propíleos coa Pinacoteca e a Calcoteca, o santuario de Zeus Polieo, o templo de Atenea Niké, o Erecteión, o Pandroseión, o santuario de Artemisa Brauronia, a casa das arrefóras. Na parte baixa: o templo de Démeter Eleusina, o Teatro de Dionisio e o Odeón, o Asclepeion.
O dominio macedonio pouco labor costrutiva levou a cabo, tampouco o espazo libre era moito, pero manifestou o seu respecto pola sagrada rocha e polo prestixio da cidade co incremento de ofrendas -como o pedestal coa cuadriga de Eumenes II-, o mesmo Alexandre Magno, despois da Batalla de Gránico que lle abriu as portas a Asia, mandou 200 escudos, algúns din que eran 300 armaduras, tomados dos inimigos derrotados como ofrenda a Atenea para que colgaran do arquitrabe e das columnas do Partenón.

Marca circular deixada polos escudos de Alexandre cravados no arquitrabe.

Recostrución idealizada do Partenón no período helenístico cos escudos de Alexandre Magno

Tempo despois comezarían as desfeitas, xa no 294 a. C, cando o macedonio Demetrio II Poliorcetes -asediador de cidades- ocupa Atenas, establece a súa residencia no mesmo templo de Atenea xunto co seu harén. Iso sí, tan só ocupou o parthenón e o opistodomos, deixando libre a naos para non molestar demasiado á deusa.
Foi un déspota feroz que organizaba suntuosos e libertinos banquetes en compañía de afamadas cortesáns. Incluso Plutarco en Vidas paralelas só di: non convén pola honra da cidade, referir polo miúdo tales insolencias
Durou pouco no poder sendo substituído por Lacares, quen mantivo o mesmo lugar de residencia pero deu un paso máis: espiu a estatua da deusa das placas de ouro, fíxoas anacos e fundiunas para pagar ós seus soldados. 




3. OS CAMBIOS A PARTIR DA OCUPACIÓN ROMANA

O sitio das forzas romanas comandadas por Sila durou longos nove meses e a resistencia máis tenaz foi na Acrópole. Finalmente no 86 a.C. rendeuse con consecuencias claras: os defensores foron masacrados, moitos próceres da cidade se suicidaron, e naves cheas de pezas de arte zarparon cara a Roma. Incluso se trouxeron columnas para empregar na reconstrución do Capitolio en Roma.
A “sede de arte” romana era insaciable, máis polo valor económico que polo sentido estético como exemplifica o caso do cónsul Mumio que tras saquear Corinto ameazou ós traballadores encargados do trasporte con que se rompían algo terían que ¡¡reconstruílo!!.
A ocupación manifestouse cunha vigorosa actividade construtiva con finalidade propagandística: 
- a carón do Partenón, no lado leste, erixiuse un templo circular en mármore con columnas xónicas, dedicado a Roma e Augusto, datado no 27 a.C.
Reconstrucións do templo romano na Acrópole
 
Restos do arquitrabe do templo a Roma e Augusto na cara leste do Partenón. A inscrición indica que o templo era unha dedicación dos atenienses a Roma, a deificación grega do poder romano, e a Augusto
Capitel xónico de templo romano
- xunto da pinacoteca, no lado noroeste dos Propíleos, aproveitouse o enorme pedestal helenístico de case 9 metros de altura, para dedicalo a Agripa, de feito é coñecido como pedestal de Agripa, e ós sucesivos emperadores. Segue a ser visible aínda hoxe contrastando a súa pedra agrisada fronte á brancura do mármore da arquitectura clásica grega.

- No Partenón, Adriano, quen sempre amou Atenas, colocou a súa estatua no interior e Nerón admiraba tanto o edificio que engadiu unha inscrición en letras de bronce na súa honra, que cruzaba todo o frontispicio e dicía así: O Consello do Areópago, o Consello dos Seiscentos e o pobo ateniense honraron ó Gran Emperador Nerón Claudio César Augusto Xermánico, fillo de deus. Sendo estratega dos hoplitas por oitava vez así como epimeleta [gobernador]e nomoteta [lexislador], Tiberio Claudio Novio fillo de Filipo e sendo sacerdotisa [de Atenea] Paulina filla de Capitono.
Por suposto  a inscrición foi eliminada cando se decretou a damnatio memoriae de Nerón, o que podíamos traducir como condena de memoria, é dicir o personaxe pasa a ser considerado inimigo do Estado e polo tanto procedíase a borrar todos os rastros da súa figura e dos seus feitos.

Furados no arquitrabe leste que suxeitaban a inscrición de Nerón (hipótese da ubicación do texto)

A invasión dos hérulos no século III, parece que repercutiu máis fondamente na vila que na Acrópole, pois aquela foi saqueada sen piedade. Pero o certo é que o Partenón perdeu o teito por mor dun incendio, sexa cos hérulos ou cos godos de Alarico, ou ben un incendio fortuíto dunha lámpada segundo di Pausanias.
En calquera caso, a cidade no seu conxunto entrou nunha etapa de decadencia baixo dominio bizantino que comeza có peche das escolas filosóficas decretado por Xustiniano no século VI e se completa coa desacralización dos templos a fin de suprimir toda mostra de paganismo. 
O Partenón pasa a ser igrexa dedicada a Santa Sofía, logo a María Madre de Deus e finalmente en Catedral de Atenas -baixo o dominio dos francos-. Certo que reconverter o templo, unha casca sen cuberta a estas alturas, era doado, bastaba con introducir unha ábsida semicircular na pronaos do lado oriental, abrir o opistodomos e convertelo en nártex cun campanario nunha esquina, pechar cun muro todo o perístilo, abrir fiestras rompendo o friso e entradas novas con escaleiras cortando a crepidoma e levantar unha cúpula decorada con frescos. ¿Facer un trono para o bispo?, non era preciso, tomouse un asento do teatro de Dioniso.
Se o edificio foi transformado, moitas das súas esculturas foron directamente eliminadas ou voltas a retallar para evitar todo signo pagán.


Planta do Partenón cristianizado


Hipótese reconstrutiva
A ábsida no lado leste, embutida dentro do perístilo

Tras dos bizantinos, no 1205 son os francos os novos donos da cidade, eles e os cataláns despois converterán, a Acrópole nunha verdadeira fortaleza. Florentinos e venecianos, en plena expansión comercial polo Mediterráneofarán alí unha corte ducal co seu palacio a modo de belvedere.

Torre dos francos, de 26 m de altura, detrás do templo de Atenea Niké. Non foi derrubada ata 1875
Fotografía de 1870, a Torre desde o alto da Acrópole
  
Reconstrución do palacio florentino nos Propíleos (Ducado de Atenas)
 
Fotografía de 1850, a acrópole semella aínda unha fortaleza medieval


O Partenón deixa de ser cristián cando os turcos, no século XV, a converten en mesquita. A reforma non esixía moito traballo, bastaba modificar o interior e levantar un minarete. Aforraron esforzos tellando só a parte correspondente ó santuario, de xeito que todo o redor quedaba á intemperie.

A mesquita otomán
Polo demais foron respectuosos cos edificios da Acrópole, utilizáronnos segundo as súas necesidades -o Erecteión foi a residencia do pachá e o seu harén, empregaron perpiaños do templo de Atenea Niké para fortaleza batería do bastión e construíron vivendas - pero non practicaron a pillaxe nin destruíron o que se mantiña en pé.
 
A cidade de Atenas e a Acrópolis segundo debuxo de Jacob Spon

O problema foi cando tras caer un raio nos Propíleos, onde se almacenaba a munición, a trasladaron ó Partenón. O risco para o edificio nestes tempos convulsos era claro.
E así foi, durante o asedio veneciano unha bomba caeu sobre el e incendiou a pólvora, o edificio estoupou cun enorme estrondo volando polos aires, os fragmentos chegaron ata fora da Acrópole. O lume estendeuse ás casas do redor e durou dous días.
Era a noite, unha noite de lúa chea, do 26 de setembro de 1687.

Asedio veneciano
Explosion do Partenón segundo debuxo de Giacomo Verneda, testemuña da explosión
Os turcos rendéronse e os venecianos ocuparon o lugar, celebrando unha misa de acción de grazas na mesquita, de novo reconvertida a igrexa.
Mais, ¿que quedaba do Partenón?:
- tres das catro paredes estaban practicamente derrubadas
- o teito desapareceu
- a maioría das esculturas do friso caeron  
- gran parte das columnas -seis do lado norte e 8 do lado sur- romperon e con elas os arquitrabes
- o interior quedou practicamente destruído
Pese a que estadía veneciana en Atenas durou só uns meses, o interese artístico do xeneral Morosini foi patente. Escribiu ó Senado: 
En previsión da retirada de Atenas, ocorréuseme a idea de levar algúns dos ornamentos mais fermosos que puideran dar maior esplendor á República. Con tal propósito, intentei separar da fachada do templo de Minerva, onde se atopan as esculturas máis preciosas, a estatua de Xúpiter e o baixorrelevo que representa dous cabalos magníficos. Pero apenas tiñan comezado as obras, todo se derrubou desde gran altura.
O Senado ditou, cunha ampla maioría, a autorización do retiro e envío a esta República do que xulgue máis importante e máis artisticamente valioso para aumentar noso prestixio.
Morosini elixiu as esculturas mellor conservadas do frontón occidental e intentou retiralas, pero no seu informe explica
Realizamos un gran esforzo para arrancar o enorme frontón, pero esboroouse desde a súa colosal altura e é un milagre que non teña ocorrido algunha desgraza a ningún traballador. A razón é que a estrutura foi levantada sen argamasa e as grandes pezas están ensambladas con gran habilidade. A nosa incapacidade para construír andamios, e outros mecanismos necesarios, obrígannos a abandonar calquera esforzo neste sentido. En consecuencia, renunciei tamén a calquera intento de tomar outras pezas esculpidas da decoración do templo. Non obstante, decidín tomar unha leoa de marabillosa beleza artística; incluso se non aparece a súa cabeza, pode ser facilmente substituída con mármore do mesmo tipo que envío xunto coa escultura.
Non só a República pretendeu espoliar todo o que puido, o mesmo fixeron soldados do exército, con ou sen permiso. Moitas das pezas que actualmente habitan museos europeos proceden deste primeiro gran espolio que non foi maior por alta de medios e de tempo.
Retirados os venecianos ó ano seguinte, regresan os turcos. Agora a Acrópole non é máis que un asentamento militar con vivendas e unha nova mesquita, pequena e sen minarete, na casca baleira do Partenón. 

Alzado e planta do Partenón coa pequena mesquita no interior


Así se mantivo a vella rocha, viaxeiros e arqueólogos comezarían a visitar o recinto, grazas a eles podemos observar a situación na que se atopaban as construcións e coñecer en debuxo elementos escultóricos perdidos.
 
Frontón oeste e metopas do lado sur segundo debuxos de Jacques Carrey realizados en 1674. Visitou a Acrópole acompañando ó embaixador francés de Luís XIV

O médico francés J. Spon deixanos esta visión de Atenas noas mesmas datas que Carrey
 
A Acrópole como un poboado cunha mesquita no Partenón e o Erecteión. Debuxos dos arqueólogos Stuart e Revett, publicado no 1762 en Antigüidades de Atenas


Algúns dos relatos destes viaxeiros non deixan de ser curiosos. O inglés John Bacon Sawrey Morritt visitou Grecia a finais do XVIII no marco da Grand Tour -a viaxe formativa que emprendían os nobres británicos-, nunha das súas cartas escribe:
É moi agradable pasear polas rúas. Sobre case todas as portas hai unha estatua ou un baixorrelevo antigo, máis ou menos bo aínda que moi esnaquizado, do modo que nestas terras un encontra unha galería completa de mármores. Uns comprámolos, outros  roubámolos,... Acabamos de xantar e pensamos en dar un paseo ata a cidadela, onde foi o noso asistente grego unirse cos obreiros e está, espero, sacando os centauros e os lápitas [do friso do Partenón ] ... Nada como sacar tallada cando brilla o sol e, cando o comandante teña experimentado o pracer de recibir os nosos cequís durante uns cantos días, creo que negociaremos por boa parte do vello templo. 
Tamén é certo que os residentes da Acrópole non sentían moito pracer vendo os arqueólogos, de feito unha autoridade local comentaba en 1833:
Os arqueólogos van destruír todos os engadidos pintorescos no seu celo por poñer ó descuberto e resturar os antigos monumentos
E xa coñecemos do expolio de Lord Elgin, quen en 1800 desembarca en Atenas como embaixador británico diante da Sublima Porta. Non esquezamos que tamén o apoderado da embaixada francesa recibira estas instrucións:
Lévese todo o que poida. Non descoide ningunha oportunidade de trasladar todo o trasladable que haxa en Atenas e nos seus arredores.
Así que Elgin entrou en competencia cos franceses, apresurándose a fin de mellorar as artes da Gran Bretaña e salvar os elementos escultóricos dos turcos. Comezou por pedir permiso para facer debuxos, sacar moldes e tomar medidas pero logo dun ano conseguirá que lle deixen:
  • entrar libremente dentro das murallas da cidadela e debuxar e sacar moldes de xeso dos templos antigos
  • levantar andamios e cavar onde queiran para descubrir cimentos antigos
  • liberdade para levarse calquera escultura ou inscrición que non interfira coas obras e as murallas da cidadela
Segundo isto non podería arrincar esculturas, só recoller as quebradas, e sen embargo fixérono, incluso planeou desmantelar o Erecteion e levalo a Inglaterra para que todos puideran admirar o fermoso pórtico das doncelas, pero como a Armada británica non tiña un barco coa capacidade necesaria contentáronse con sacar unha das Cariátides e poñer no seu lugar un soporte de ladrillo.

1833, pintura de E. Dodwell: un piar substitúe unha das Cariátides do Erecteión

Do Partenón arrancou 15 metopas, 56 paneis do friso das Panateneas e 12 esculturas do frontón que pervivía, danando de paso gran parte do friso. Todas as pezas, cortadas para facilitar o traslado, foron embarcadas no Pireo, coa mala sorte que un dos barcos se afundiu con partes importantes do friso, para sempre perdidas.
Escadas no Partenón para retirar as esculturas. Debuxo de Sir William Gell, 1801

Conta o escritor Edward Daniel Clarke que estaba casualmente na Acrópole no mes de setembro de 1802 cando os homes de Elgin espían o Partenón:
Un dos traballadores chegou para informar a Don Battista -o pintor encargado de supervisar o espolio- que ían baixar unha das lousas. Vimos esta excelente mostra de escultura sacada do seu lugar etre os triglifos. Pero unha parte da estrutura de cachotería adxacente afroxou pola maquinaria e de pronto abatéronse masas de marabillosos mármores do monte Pentélico, e os seus fragmentos brancos espallaron cun ruído estrondoso entre as ruínas.
No Museo Británico en 1819
Unha vez en Londres, tentou vender todas as pezas ó Goberno, pedindo diante da Cámara dos Lores 62.440 libras. Non tivo éxito nun primeiro momento, incluso se dixo que non eran obras clásicas orixinais, senón obras romanas de tempos de Adriano. Finalmente conseguiu vendelas por 35.000 libras en 1816 que de todos os xeitos era unha cifra colosal para a época e parte da prensa británica verteu fortes críticas en contra da compra.


Debuxo satírico no que a familia de John Bull lle -personificación de Inglaterra- piden que non merque as "pedras" e que en cambio merque pan

A Acrópole en 1810, augatinta de Hobhouse, compañeiro de Byron quen publicara o poema As viaxes de Childe Hariold

Pintura de E. Dodwell que foi testemuña do espolio
 
A loita dos gregos pola independencia foi longa, once anos nos que a Acrópole foi sitiada dúas veces, dise que os turcos comezaron a romper os bloques de mármore do Partenón na procura das grapas de metal que os unían, para fundilas e facer balas. É dicir que os edificios continuaron a sufrir as guerras dos homes.
Tras da Guerra de Independencia, o novo rei Otón I no 1834 ordenou reorganizar a Acrópole e construír un palacio real de xeito que a antiga rocha sagrada fose agora símbolo do reino. O encargado foi o arquitecto alemán Schinkel quen, sen visitar a cidade, desenvolveu un proxecto de remodelación que tentaba conciliar as ruínas existentes coas necesidades áulicas. Paralelamente o monarca encargou a remodelación da cidade ó arquitecto von Klenze quen subliñou a necesidade de erradicar todo vestixio da barbarie.
Nos debuxos que seguen podes ver a planificación, conserva os propíleos e o Partenón, pero todo o demais é alterado. Agora o centro convértese nun gran patio en forma de hipódromo ó que se abren as dependencias pacegas situados no leste, e todo se acompañaría dun completo deseño de xardíns.






A obra non chegou a realizarse pero si se tomaron medidas de restauración: derrubouse o minarete, destruíronse os edificios medievais e otománs e comezaron a levarse a cabo as primeiras anastiloses, sobre todo no Partenón e no Erecteion.
Aínda houbo máis desastres, os provocados polos terremotos de 1894, de 1981 e 1999, as erróneas restauración que empregaron grapas de ferro que remataron por oxidarse, os danos da contaminación, ó que hai que sumar os factores de risco sempre presentes: xeadas, erosión, humidade, liques, fungos, microorganismos.
Baixo dun comité internacional de espacialistas as obras de restauración continúan a desenvolverse con criterios científicos o que implica a miúdo destruír -por exemplo eliminar os engadidos de formigón de anteriores restauracións- para volver construír, realizar estudios previos de anastilose -empregar os restos conservados uníndoos a modo de puzzle- ou substituír obras orixinais por copias -caso da Cariátides- procurando ser fieis ós datos e non "inventar" o pasado nunha recreación similar á feita en Cnossos por Evans.
E concluímos facéndonos unha pregunta: ¿que vemos hoxe no  cumio da Acrópole?
Pois realmente pouco do que foi e pouco do que vemos é orixinal, mais pese a todo a Rocha Sagrada segue a impactar cando se visita, evoca na nosa memoria os sons do pasado e continúa sendo o reflexo vivo dunha época, unha estética e un sentimento que constitúe o substrato do  nos presente.


  © Blogger template 'Solitude' by Ourblogtemplates.com 2008

Subir